Тадбиркорлар ва ТИФ
иштирокчилари учун доимий
ишонч телефони
11-08
Ўзбекистон Республикасини Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлишининг афзалликлари ва истиқболлари
2790
Бугунги кунда Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ) давлатлар ўртасида халқаро иқтисодий муносабатларни ривожлантиришда муҳим аҳамият касб этмоқда. Хусусан, ҳозирги кунда жаҳондаги давлатларининг 164 таси ЖСТ га аъзо бўлиб, жаҳон товар айланмасининг 98,0 фоизи унинг улушига тўғри келган, шунингдек Ўзбекистон Республикаси ташқи савдо айланмасининг 97,0 фоизи ЖСТга аъзо мамлакатлар ҳиссасига тўғри келмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикаси янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-4947-сонли Фармонида иқтисодиётни либераллаштириш ва соддалаштириш, экспорт таркибини ва географиясини диверсификация қилиш алоҳида қайд этилган бўлиб, Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо давлат сифатида кириши бўйича музокараларни олиб бориш  бўйича вазифалар белгиланиб берилди.

Ҳозирги кунда Ўзбекистон Республикасининг ЖСТга аъзо бўлиши ташқи иқтисодий сиёсатнинг асосий устувор йўналишларидан бири бўлиб, келажакда мамлакатимиз иқтисодиётини истиқболи айнан шу жараёнга боғлиқ.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикасининг ЖСТга аъзо бўлишининг объектив заруратлари ҳам мавжуд бўлиб, улар қуйидагилардан иборат:

-Ўзбекистоннинг ташқи савдо ҳамкорларининг аксарият қисми ЖСТга аъзо мамлакатлар эканлиги ва бу давлатлар билан савдо-иқтисодий алоқаларда Ўзбекистон учинчи давлат сифатида эътироф этилиши, мамлакатимиздан экспорт қилинган товарларга нисбатан юқори бож ставкалари ҳамда нотариф тартибга солиш усулларининг кенг жорий этилиши мамлакат экспорт салоҳиятига таъсир этиши;

- Ўзбекистон Республикасини халқаро савдо қоидаларини ишлаб чиқишда иштирок этмаслиги ва шу сабабли ташқи савдо муносабатларида мунтазам равишда бошқа давлатларнинг дискриминацион сиёсати қоидаларига дуч келиши кабилар.

Ўзбекистон Республикаси  ЖСТга қўшилиш учун унинг камида 15 та битимларида акс эттирилган мажбуриятларни бажаришни ўз зиммасига олиши талаб қилинади. Шу билан бирга, ЖСТ битимлари кенг қамровли ва мураккабдир, чунки улар кенг доирада жаҳон савдоси масалаларини қамраб олувчи юридик ҳужжатлар ҳисобланади. Барча битимлар негизида аъзо мамлакатлар иқтисодиётини ривожлантиришга қаратилган қуйидаги фундаментал тамойиллар ётади, жумладан:

1) Камситишларсиз савдо тамойили. Мамлакат ўз савдо шериклари ҳамда мамлакат ва хорижий товарлар, хизматлар ва шахслар ўртасида дискриминация ўтказмаслиги керак;

2) савдо тўсиқларини бартараф этиш тамойили. Музокаралар ўтказиш орқали мавжуд савдо тўсиқларини аста-секин бартараф этиш;

3) прогноз қилинадиган савдо тамойили. Хорижий инвесторлар, компания ва ҳукуматлар савдо тўсиқлари (жумладан тарифлар, нотариф тўсиқлари ва бошқалар) асоссиз жорий этилмаслигига ишонч ҳосил қилишлари шарт ва бозорни эркинлаштириш мажбуриятлари ЖСТ зиммасида бўлади;

4) рақобатбардошликни такомиллаштириш тамойили. ЖСТ қоидалари экспортни субсидиялаш ва демпинг каби “адолатсиз” фаолиятларига тўсқинлик қилади;

5) етарли даражада ривожланмаган давлатлар учун қулай шарт-шароитлар тамойили. Етарли даражада ривожланмаган, ўтиш даврида бўлган давлатларга махсус режимлар тақдим этилади;

6) савдони тариф усуллари билан тартибга солиш тамойили. Бу тамойил ЖСТга аъзо давлатлар ташқи савдосини тартибга солишда нотариф усулларни қисқартириб ёки йўқ қилиб, кўпроқ бож тарифи орқали тартибга солишга асосланишни талаб этади;

7) савдо сиёсатининг ҳалоллиги тамойили. Ушбу тамойил давлатлараро савдо муносабатларида носоғлом рақобатни инкор этиб, соғлом рақобат асосида олди-сотди операцияларини амалга оширишга ундайди;

8) савдо келишмовчиликларини консультация ва музокаралар ёрдамида ҳал этиш тамойили. ЖСТга аъзо мамлакатларнинг ўзаро савдо- иқтисодий муносабатларида юзага келадиган ҳар қандай келишмовчиликлар фақатгина тинч йўллар билан, музокаралар орқали ҳал этилади.

Юқорида кўрсатилган барча тамойилларда ташқи савдо билан боғлиқ тўсиқларни бартараф этиш, давлатларда ишлаб чиқарилган товарлар бўйича адолатли рақобат муҳитини шакллантириш, ривожланмаган, ўтиш даврида бўлган давлатларга ҳар жиҳатдан қулайлик бериш устувор мақсад этиб белгиланган.

Юқоридагилардан хулоса қилиб,  Ўзбекистон Республикасининг ЖСТга аъзо бўлиши мамлакатимиз учун қуйидаги бир қатор қулайлик ва афзалликларни келтириб чиқаради, улар:

  • Ташкилотнинг барча аъзо мамлакатлари бозорларига кириш учун тенг ҳуқуқли имконият пайдо бўлади;
  • инвестициянинг барқарорлиги таъминланади;
  • рақобат муҳити яхшиланади ва монополиянинг олди олинишига эришилади;
  • инфляция даражаси камаяди;
  • экспортёрларнинг ташқи савдода ҳуқуқи ҳимоя қилинади;
  • савдо ҳамкорлари қабул қилинган халқаро стандартлар қоидаларига мувофиқ миллий стандартларни ишлаб чиқиш экспортёрларга чет эл бозори талабларига мослашишда ёрдам беради;
  • жаҳон миқёсидаги савдо сиёсати бўйича қарорлар қабул қилиш жараёнида иштирок этиш ҳуқуқи берилади, яъни ташкилот йиғилишида иштирок этадиган ҳар бир давлат ўз овозига эга бўлади.

Аксарият манбаларда Жаҳон савдо ташкилотининг юқоридаги афзаллик томонлари билан бирга, унинг бир нечта камчиликлари ҳам бор, деган фикрлар мавжуд. Ташкилот фаолияти бўйича халқаро эксперт Йован Йекич ўзининг тақдимотларида ушбу танқидий фикрларнинг айримлари тўғри эмаслигини маълум қилди. Масалан, кенг тарқалган фикрлардан бири бу ташкилотга аъзо бўлгандан кейин импорт тарифлари (бож)нинг автоматик равишда пасайиши билан боғлиқ. Экспертнинг фикрича, аслида ундай эмас. Чунки бундай пасайиш ҳамма товарлар учун татбиқ этилмайди. Агар ҳозирги пайтда Ўзбекистон Республикаси ташқи иқтисодий фаолият товарлар номенклатурасида 11295 номдаги товарлар мавжуд бўлса, уларнинг ҳар бири бўйича алоҳида музокаралар олиб борилади. Мақсад – таъсирчан товарни аниқлаш. Яъни шундай товарлар борки, уларнинг бож ставкалари муайян давлат иқтисодиётига ҳеч қандай салбий таъсир қилмайди. Иккинчидан, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари учун субсидия тақиқланмаган, аммо аъзоликка қабул қилиниши жараёнида келишилган миқдордан ошмаслиги лозим. Кичик давлат ҳуқуқи катта давлатлар ҳуқуқига нисбатан камроқ эканлиги ҳам ҳақиқатга тўғри келмайди, чунки ҳар бир давлат тенг овозга эга ва қарорлар келишув (консенсус) асосида қабул қилинади. Ҳар қандай давлат ЖСТ раҳбар органининг қарори ўз манфаатига мос келмайдиган бўлса, уни инкор қилиши мумкин. Ташкилот тарихида бундай ҳолатлар кузатилган. Шунингдек, ташкилотда кам ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларга ёрдам бериш механизми сифатида тараққиёт дастури мавжуд бўлиб, мазкур йўналишдаги чоралардан кўзланган мақсад барча аъзо мамлакатлар манфаатини ҳимоя қилишга қаратилган.

ЖСТнинг бош ғояси аъзо мамлакатлар ўртасида эркин савдо сиёсатини олиб боришга қаратилган. Бундан асосий мақсад товарлар савдосида адолатли рақобат муҳитини шакллантириш ҳисобланади. Шунга кўра, Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо бўлишидаги дастлабки устувор вазифа, миллий ишлаб чиқарилган маҳсулотларни импорт қилинган ҳамда тариф ва нотариф тўсиқлар қўйилмаган товарларга нисбатан рақобатбардошлигини ошириш ҳисобланади. Товарлар ишлаб чиқариш ва сотилишидаги ўзаро рақобат мамлакатимизни жаҳондаги ишлаб чиқаришнинг инновацион технологияларини қўллаган ҳолда янада ривожланишга ундайди.

Мамлакатимизда ЖСТга аъзо бўлиш жараёнлари 1994 йил декабр ойидан бошланган эди, яъни айнан ўша даврда Ўзбекистон Республикаси ушбу ташкилотга тўла ҳуқуқли аъзо бўлиб кириш хақида ариза берган эди.

Таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, ушбу ташкилотга кириш учун ўтган даврда мамлакатимизда божхонага оид ҳужжатларнинг асосий қисми ЖСТнинг битимларидаги талабларга мувофиқлаштирилган.

Ҳозирги пайтда давлатимизда божхонага оид ҳужжатларнинг қолган  қисмини мувофиқлаштириш учун биринчи навбатда қуйидагилар бўйича меъёрий-ҳуқуқий базани ЖСТнинг битимлари талабларига мослашимиз керак бўлади:

-Товарларни божхона расмийлаштирувини тезлаштириш ва товарларни эркин муомалага чиқаригандан кейин божхона қонун ҳужжатларига ва бошқа меъёрий ҳужжатларга тўлиқ риоя этилишини таъминлаш мақсадида божхона аудитини қўллашни янада такомиллаштириш;

-товарларни экспорт ва импортга расмийлаштиришда божхона расмийлаштируви бўйича йиғимларни мувофиқлаштириш;

         -дастлабки қарорни қабул қилиш механизмини жорий этиш;

         -давлатларнинг божхона органлари томонидан ўзаро ахборот алмашиш механизмини такомиллаштириш;

         -божхона расмийлаштирувига сарфланадиган вақтни қисқартириш мақсадида рақамли божхонани янада ривожлантириш;

         - товарларга техник талабларни амалга оширишда халқаро стандарт талабларини қўллаш ва бошқалар.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон Республикасининг ЖСТга аъзо бўлиши истиқболда ташқи савдони ривожлантиришда кенг имкониятлар яратади ва мамлакатимиз иқтисодиётини жаҳон иқтисодиётига интеграциялашувида алоҳида аҳамият касб этади.

Т.Пардаев
Божхона институти доценти, и.ф.н.

 С.Саломов
Божхона институти ўқитувчиси

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

22.07.2021

Эшитиш учун матнни белгиланг ва ушбу тугмани босинг